Sfeervolle Auschwitz- en Holocaustherdenking
Het Vredesplatform
Heerlen organiseerde op zondagmiddag 25 januari een bijeenkomst voor de
herdenking van concentratiekamp Auschwitz en de Internationale
Holocaustherdenking. Deze herdenking vond plaats in de Protestantse kerk aan
het Tempsplein. Er namen 44 mensen aan deel.
25 januari is de
Internationale herdenkingsdag voor de Holocaust, waarbij tijdens de Tweede
Wereldoorlog ongeveer 6 miljoen Joden zijn vermoord. En dus vonden op veel
plaatsen in de wereld die zondag herdenking plaats.
Reinder Eggen op
altviool.
We herdachten ook de
gruwelen die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben afgespeeld in het
grootste concentratiekamp Auschwitz-Birkenau. Hier werden bij benadering 1,1
miljoen mensen vermoord waarvan veruit de meesten Joden waren. Het
concentratiekamp Auschwitz werd op 27 januari 1945 bevrijd.
Het was niet alleen herdenken
en terugkijken maar we plaatsten deze zwartste bladzijden in de geschiedenis
ook in het huidige tijdsgewricht van weer sterker antisemitisme en onvrede,
onverzoenlijkheid en gebrek aan medemenselijkheid.
Na het welkomstwoord
van Harrie Winteraeken startte Steve Schwartz met het Sjemá (Deuteronomium
6:4-9). Steve Schwartz droeg daarbij een tallit, een rechthoekig gebedskleed,
en een keppeltje. Steve gaf er ook uitleg bij: het Sjema, voluit Sjema Jisrael,
(Hebreeuws voor "hoor" of "besef") is het centrale gebed in
het ochtend- en avondgebed van het jodendom. Het wordt tevens voorgedragen op
belangrijke momenten in het Jodendom, zoals bijvoorbeeld bij Jom Kippoer (Grote
Verzoendag) en als iemand in direct doodsgevaar is of sterft.
Vervolgens gaf
Martin van der Weerden een uitleg over antisemitisme en de vervolging van
Joden, al sinds vele eeuwen. Er waren perioden van ernstige vervolging maar ook
her en der plaatsen met minder onderdrukking, zoals Amsterdam. Hij blikte terug
naar de periode voor de Tweede Wereldoorlog (de Weimarrepubliek en de opkomst
van het nationaalsocialisme). En hij gaf aan hoe het mechanisme van haat zaaien
functioneert.
Uit Heerlen zijn tijdens
de Tweede Wereldoorlog 72 Joden weggevoerd en vermoord. Zij zijn herdacht met
het aansteken van een kaars en door het voorgelezen van hun namen. Er liggen in
Heerlen, vooral in het centrum en de directe omgeving, ook 72 Stolpersteine,
onder het motto: ‘een mens is pas vergeten als zijn of haar naam vergeten is’.
Sophie Bloemert gaf
uitleg over het waarom van het herdenken en het belang van deze herdenking voor
nu. Centraal stond ook bewustwording die noodzakelijk is: ‘Die geschiedenis van
gruwelen van WOII, verbonden met antisemitisme en discriminatie is dichtbij,
ligt ook op straat en de stenen roepen: Nooit meer! Hoor die roep, juist nu
blinde macht zonder norm, winstbejag en haast dierlijk instinct wereldwijd
recht en menselijkheid bedreigen. Het kwaad zit érgens in mensen, we kunnen er
niet voor wegkijken’. Zie voor de volledige tekst onder deze terugblik.
Ook gaf ze een mooie
overgang mee naar het vioolspel van Reinder Eggen, die het Joodse lied ‘Bei mir
bist du sheyn’ speelde. Wat later in het programma speelde Reinder ‘Somewhere
Over the Rainbow’ dat eveneens van Joodse oorsprong is.
Ds.
Joachim Stegink droeg een door hemzelf geschreven gedicht ‘Weten we nog…?’
voor. Zie voor de volledige tekst onder deze terugblik.
Zichzelf begeleidend op
een klein orgeltje en met haar man Jos op trommel en Kitty Ernst op gitaar,
zong Marlou Schoenmakers-Boonstra in een mantra de eerste regel van de Sjema: SHEMA ISRAEL ADONAI ELOHENOE
ADONAI ECHAD.
En
zij zong in zes talen de muzikale vredesgroet, waaronder het Hebreeuws en het
Arabisch: VREDE
ZIJ MET JOU EN VREDE OOK MET JOU. Aardig was dat ook een deel van het publiek
meezong.
Steve Schwartz sprak
op het einde de Priesterlijke Zegening (Numeri 6:24-26) uit.
En Harrie
Winteraeken sloot af met nog enkele woorden: "Op de achterkant van het programma
staat een foto van de Joodse synagoge, Dit gebouw is verstopt achter gebouwen
aan het Stationsplein, naast de parkeergarage van het Corio Centre. Het geeft
ook aan dat we de Holocaust te veel naar de achtergrond hebben verdrongen. Het
is echter noodzakelijk dat we dat wat gebeurde in het verleden, goed moeten
onthouden en dat we ervan leren."
De Synagoge van
Heerlen, gefotografeerd vanaf het dak van de parkeergarage van het Corio
Centre.
De gruwelen van
Auschwitz: dat nooit meer… En toch, sindsdien en ook nu zijn er nog talrijke
conflicten waar mensen onmenselijk met elkaar omgaan. En dat moet anders.
Vandaar ons pleidooi naar onze samenleving en de hele wereld toe: een
universele boodschap voor Vrede, medemenselijkheid, respect, verdraagzaamheid
en verzoening.
Verzoening is
misschien wel het moeilijkste. Vaak worden gevoelens van haat jegens
medeburgers van iets andere komaf generaties lang meegedragen en overgedragen.
Dat is ook kenmerkend voor antisemitisme. De vijandschap dient doorbroken te
worden: door verzoening: weer tot vrede en vriendschap brengen, het herstellen
van de goede verhoudingen. Of zoals Joden aangeven: ‘Jom Kippoer’.
Na afloop van de
bijeenkomst werd nog door velen nagepraat, deels in de kerk en deels in de
naastgelegen ontmoetingsruimte. Een aantal indrukken: het was een heel mooie,
bijzondere, ontroerende en indrukwekkende herdenkingsviering, heel sereen en
respectvol. Er is zoveel goeds in het samen leren begrijpen waar het in het
leven echt om gaat. Voor herhaling vatbaar….
Harrie Winteraeken
********************
Voordracht van ds.
Sophie H.H. Bloemert Gedicht, door haar voorgedragen tijdens de Auschwitz- en
Holocaustherdenking in de Protestantse kerk aan het Tempsplein op 25 januari
2026.
Herdenken ligt op
straat: nooit meer!
Op de stoep voor de
winkel van stichting Boekensteun, Akerstraat 5, liggen sinds 2013 4
Stolpersteine (het gezin Van Leeuwen). Günther Demnig noemde zulke koperen
vierkante steentjes zo omdat je erover struikelt – vooral met je hoofd en met
je hart – én je moet buigen om de tekst te kunnen lezen.
Zo simpel en
veelzeggend: herdenken ligt op straat.
Een paar jaar was Bijsmans Next Door gevestigd op Akerstraat 5 – met op
de stoep statafels en wat stoelen; mensen kletsten en dronken hun biertje. Bij
het langslopen dacht ik regelmatig: zullen ze die struikelsteentjes (willen)
zien? Want zo komt ongevraagd een ander mensenleven uit een totaal ándere tijd
jouw ontspannen sfeertje doorbreken. En wat gebeurt er dan bij zo’n Stehtisch?
Negeren? Of komt er misschien een gesprek op gang over vroeger, of over nu,
over wat je persé niet wilt dat er (nogmaals) gebeurt in ons land, in onze
wereld, nl. ontmenselijking?
Tijdens een dagje
uit in Amsterdam liep ik in de buurt van de Stopera. En plotseling stond ik
tussen 102.000 koperen plaatjes met alfabetisch gerangschikte namen van
vermoorde holocaust-slachtoffers die geen graf hebben: het nationaal monument
aan de Weesperstraat. Tussen de hoge wanden voelde ik me klein, zo machteloos.
Want zo eindeloos veel namen van A tot Z: mensen zoals ik….
Wat verderop - in
het Wertheimpark - is het monument met gebroken spiegels gemaakt door Jan
Wolkers in 1977. Meermalen is het glas vernield. Zulk menselijk gedrag
versterkt de noodzaak van gedenken. Gebroken spiegels die de hemel weerkaatsen:
een beeld van wat eigenlijk niet in beeld te brengen is, want “de Holocaust is
een godsgruwelijke aanslag op alles waar een mens voor staat.” Daar is
vanmorgen weer de nationale herdenking, georganiseerd door het Ned.
Auschwitzcomité, gehouden. Want: Herinneren is een kwestie van tijd, herdenken
is een kwestie van willen.
Ooit was ik in
Jeruzalem, bezocht Yad Vashem en liep door het kinder-monument, een witte
ruimte waar de duizenden Joodse kinderen worden herdacht die in de Holocaust
zijn vermoord of getraumatiseerd. In het bijna donker hoor je voortdurend namen
en leeftijden. En: er schijnen miljoenen lampjes als sterretjes.
En samen met een
groep uit Zuid-Limburg reisde ik naar Polen, naar Auschwitz. Wéér: oog in oog
met restanten van zoveel grenzeloze gods-gruwelijkheid door mensen hun
medemensen aangedaan. En wéér: namen…. Auschwitz: nooit meer!
Jongeren en ouderen
die twijfelen aan de Holocaust als was het fake news: geloof ze niet! De
Holocaust moet als een rood stoplicht in het geheugen van mensen zitten. Die
geschiedenis van gruwelen van WOII, verbonden met antisemitisme en
discriminatie is dichtbij, ligt ook op straat en de stenen roepen: Nooit meer!
Hoor die roep, juist nu blinde macht zonder norm, winstbejag en haast dierlijk
instinct wereldwijd recht en menselijkheid bedreigen. Het kwaad zit érgens in
mensen, we kunnen er niet voor wegkijken.
Ik ben ’van na de
oorlog’ en behoor dus tot de generaties die in 80 jaar vrijheid en vrede zijn
groot geworden! Wat een weelde. En ik vraag me af: ben ik me, zijn wij ons,
daarvan wel voldoende bewust geweest? We wisten immers niet beter.
Sinds februari 2022
is er weer oorlog op het continent Europa. En het is crisis in de geopolitiek.
Die fantastische luxe van vrijheid en vrede is voorbij aan het gaan. Einde aan
de naïviteit; negeren van signalen kan niet langer. Onze menselijkheid, onze
méde-menselijkheid, onze waarden: ze zijn in het geding.
De Joodse filosoof
Herschel zei ooit: mens zijn betekent menselijk zijn, gericht op gemeenschap en
saamhorigheid. Dé vraag is: mens waar ben je? En dan is de tweede vraag: Mens,
waar is je broer? Mens, waar is je zusje?
En dus wordt
geestelijke weerbaarheid waaraan we samen werken, belangrijker dan ieder een
noodpakket op de plank. En dus zijn politieke wijsheid, staats-mens-schap en
doordachte keuzes van levensbelang voor de wereld. Dat vraagt inzet van het
(geschiedenis)onderwijs en inzet van eenieder van ons om te doen wat we kunnen
- en willen - om de tekenen van de tijd te herkennen en te weerstaan.
Maar: dat is nog
niet alles. Want: wat zijn mensen zonder veerkracht, zonder levenslust en
menselijke warmte, zelfs, júist onder moeilijke, ja barre omstandigheden? Zeker
de Joodse cultuur en levenshouding leveren van die spirit bijzondere
voorbeelden, zoals die specifieke humor, de Joodse gein van Max T., weet u nog?
En: er werd muziek gemaakt in Auschwitz, er waren dirigenten in Auschwitz.
Begin jaren ‘30
wordt een Jiddische musical uitgebracht, waarin het liefdesliedje Bei mir bist
du schön voorkomt. Kort voor WO II maken the Andrewsisters het wereldberoemd:
Voor mij ben je mooi….
Een licht en speels
lied na mijn woorden over ‘nooit meer Auschwitz’ en willen herdenken om de
tekenen van ónze tijd te verstaan? Ja! zeiden we bij de voorbereiding. Juist nu
zo’n melodie om de liefde als ultieme uitdrukking van menselijkheid te horen, als
teken van verbondenheid en hoop, ondanks alles.
Bei mir bist du
schön…..
***************
Gedicht van Joachim Stegink, door hem voorgedragen tijdens de Auschwitz- en
Holocaustherdenking in de Protestantse kerk aan het Tempsplein op 25 januari
2026.
Weten we nog…
Weten wij nog…
hoe het begon?
Dat je
niet mocht
spelen met…
winkelen bij…
Dat zij
niet meer naar school
elders
een plek om te werken
ongewenst
ramen ingegooid
genoemd
oorzaak van alle problemen
gezien
als storend ongedierte
niet als mens
een op te lossen probleem
gedeporteerd
nooit teruggekomen
ontmenselijkt
afgevoerd als vee
zonder menswaardigheid
vermoord
onmenselijkheid goedgepraat
in dodelijke beeldvorming en gedachten
om te vergeten
geen wij zonder elkaar
burgers
buren
vrienden
kinderen van God
gedenken
om niet te vergeten
Weten wij nog…
hoe het begint?
Dat het wél uitmaakt
hoe wij
over elkaar
denken
praten
op elkaar reageren
elkaar wegzetten
zien
als mens
burger
buur
vriend
voorbij
beeldvorming
gedachten
onverschilligheid
elkaar zien
voor elkaar zijn
mens
kind van God
gedenken
waar het
ten diepste om gaat
goed leven
samen.
Joachim
Stegink
