Sfeervolle Auschwitz- en Holocaustherdenking in Heerlen

Sfeervolle Auschwitz- en Holocaustherdenking

 Het Vredesplatform Heerlen organiseerde op zondagmiddag 25 januari een bijeenkomst voor de herdenking van concentratiekamp Auschwitz en de Internationale Holocaustherdenking. Deze herdenking vond plaats in de Protestantse kerk aan het Tempsplein. Er namen 44 mensen aan deel.

25 januari is de Internationale herdenkingsdag voor de Holocaust, waarbij tijdens de Tweede Wereldoorlog ongeveer 6 miljoen Joden zijn vermoord. En dus vonden op veel plaatsen in de wereld die zondag herdenking plaats.

Reinder Eggen op altviool.

We herdachten ook de gruwelen die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben afgespeeld in het grootste concentratiekamp Auschwitz-Birkenau. Hier werden bij benadering 1,1 miljoen mensen vermoord waarvan veruit de meesten Joden waren. Het concentratiekamp Auschwitz werd op 27 januari 1945 bevrijd.

Het was niet alleen herdenken en terugkijken maar we plaatsten deze zwartste bladzijden in de geschiedenis ook in het huidige tijdsgewricht van weer sterker antisemitisme en onvrede, onverzoenlijkheid en gebrek aan medemenselijkheid.

Na het welkomstwoord van Harrie Winteraeken startte Steve Schwartz met het Sjemá (Deuteronomium 6:4-9). Steve Schwartz droeg daarbij een tallit, een rechthoekig gebedskleed, en een keppeltje. Steve gaf er ook uitleg bij: het Sjema, voluit Sjema Jisrael, (Hebreeuws voor "hoor" of "besef") is het centrale gebed in het ochtend- en avondgebed van het jodendom. Het wordt tevens voorgedragen op belangrijke momenten in het Jodendom, zoals bijvoorbeeld bij Jom Kippoer (Grote Verzoendag) en als iemand in direct doodsgevaar is of sterft.

Vervolgens gaf Martin van der Weerden een uitleg over antisemitisme en de vervolging van Joden, al sinds vele eeuwen. Er waren perioden van ernstige vervolging maar ook her en der plaatsen met minder onderdrukking, zoals Amsterdam. Hij blikte terug naar de periode voor de Tweede Wereldoorlog (de Weimarrepubliek en de opkomst van het nationaalsocialisme). En hij gaf aan hoe het mechanisme van haat zaaien functioneert.

Uit Heerlen zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog 72 Joden weggevoerd en vermoord. Zij zijn herdacht met het aansteken van een kaars en door het voorgelezen van hun namen. Er liggen in Heerlen, vooral in het centrum en de directe omgeving, ook 72 Stolpersteine, onder het motto: ‘een mens is pas vergeten als zijn of haar naam vergeten is’.

Sophie Bloemert gaf uitleg over het waarom van het herdenken en het belang van deze herdenking voor nu. Centraal stond ook bewustwording die noodzakelijk is: ‘Die geschiedenis van gruwelen van WOII, verbonden met antisemitisme en discriminatie is dichtbij, ligt ook op straat en de stenen roepen: Nooit meer! Hoor die roep, juist nu blinde macht zonder norm, winstbejag en haast dierlijk instinct wereldwijd recht en menselijkheid bedreigen. Het kwaad zit érgens in mensen, we kunnen er niet voor wegkijken’. Zie voor de volledige tekst onder deze terugblik.

Ook gaf ze een mooie overgang mee naar het vioolspel van Reinder Eggen, die het Joodse lied ‘Bei mir bist du sheyn’ speelde. Wat later in het programma speelde Reinder ‘Somewhere Over the Rainbow’ dat eveneens van Joodse oorsprong is. 

Ds. Joachim Stegink droeg een door hemzelf geschreven gedicht ‘Weten we nog…?’ voor. Zie voor de volledige tekst onder deze terugblik.

Zichzelf begeleidend op een klein orgeltje en met haar man Jos op trommel en Kitty Ernst op gitaar, zong Marlou Schoenmakers-Boonstra in een mantra de eerste regel van de Sjema: SHEMA ISRAEL ADONAI ELOHENOE ADONAI ECHAD.

En zij zong in zes talen de muzikale vredesgroet, waaronder het Hebreeuws en het Arabisch: VREDE ZIJ MET JOU EN VREDE OOK MET JOU. Aardig was dat ook een deel van het publiek meezong.

 

 Steve Schwartz sprak op het einde de Priesterlijke Zegening (Numeri 6:24-26) uit.

En Harrie Winteraeken sloot af met nog enkele woorden: "Op de achterkant van het programma staat een foto van de Joodse synagoge, Dit gebouw is verstopt achter gebouwen aan het Stationsplein, naast de parkeergarage van het Corio Centre. Het geeft ook aan dat we de Holocaust te veel naar de achtergrond hebben verdrongen. Het is echter noodzakelijk dat we dat wat gebeurde in het verleden, goed moeten onthouden en dat we ervan leren."

De Synagoge van Heerlen, gefotografeerd vanaf het dak van de parkeergarage van het Corio Centre.

 De gruwelen van Auschwitz: dat nooit meer… En toch, sindsdien en ook nu zijn er nog talrijke conflicten waar mensen onmenselijk met elkaar omgaan. En dat moet anders. Vandaar ons pleidooi naar onze samenleving en de hele wereld toe: een universele boodschap voor Vrede, medemenselijkheid, respect, verdraagzaamheid en verzoening.

Verzoening is misschien wel het moeilijkste. Vaak worden gevoelens van haat jegens medeburgers van iets andere komaf generaties lang meegedragen en overgedragen. Dat is ook kenmerkend voor antisemitisme. De vijandschap dient doorbroken te worden: door verzoening: weer tot vrede en vriendschap brengen, het herstellen van de goede verhoudingen. Of zoals Joden aangeven: ‘Jom Kippoer’.

Na afloop van de bijeenkomst werd nog door velen nagepraat, deels in de kerk en deels in de naastgelegen ontmoetingsruimte. Een aantal indrukken: het was een heel mooie, bijzondere, ontroerende en indrukwekkende herdenkingsviering, heel sereen en respectvol. Er is zoveel goeds in het samen leren begrijpen waar het in het leven echt om gaat. Voor herhaling vatbaar….

 Harrie Winteraeken

********************

Voordracht van ds. Sophie H.H. Bloemert Gedicht, door haar voorgedragen tijdens de Auschwitz- en Holocaustherdenking in de Protestantse kerk aan het Tempsplein op 25 januari 2026.

Herdenken ligt op straat: nooit meer!

 Op de stoep voor de winkel van stichting Boekensteun, Akerstraat 5, liggen sinds 2013 4 Stolpersteine (het gezin Van Leeuwen). Günther Demnig noemde zulke koperen vierkante steentjes zo omdat je erover struikelt – vooral met je hoofd en met je hart – én je moet buigen om de tekst te kunnen lezen.

Zo simpel en veelzeggend: herdenken ligt op straat.  Een paar jaar was Bijsmans Next Door gevestigd op Akerstraat 5 – met op de stoep statafels en wat stoelen; mensen kletsten en dronken hun biertje. Bij het langslopen dacht ik regelmatig: zullen ze die struikelsteentjes (willen) zien? Want zo komt ongevraagd een ander mensenleven uit een totaal ándere tijd jouw ontspannen sfeertje doorbreken. En wat gebeurt er dan bij zo’n Stehtisch? Negeren? Of komt er misschien een gesprek op gang over vroeger, of over nu, over wat je persé niet wilt dat er (nogmaals) gebeurt in ons land, in onze wereld, nl. ontmenselijking? 

Tijdens een dagje uit in Amsterdam liep ik in de buurt van de Stopera. En plotseling stond ik tussen 102.000 koperen plaatjes met alfabetisch gerangschikte namen van vermoorde holocaust-slachtoffers die geen graf hebben: het nationaal monument aan de Weesperstraat. Tussen de hoge wanden voelde ik me klein, zo machteloos. Want zo eindeloos veel namen van A tot Z: mensen zoals ik….

Wat verderop - in het Wertheimpark - is het monument met gebroken spiegels gemaakt door Jan Wolkers in 1977. Meermalen is het glas vernield. Zulk menselijk gedrag versterkt de noodzaak van gedenken. Gebroken spiegels die de hemel weerkaatsen: een beeld van wat eigenlijk niet in beeld te brengen is, want “de Holocaust is een godsgruwelijke aanslag op alles waar een mens voor staat.” Daar is vanmorgen weer de nationale herdenking, georganiseerd door het Ned. Auschwitzcomité, gehouden. Want: Herinneren is een kwestie van tijd, herdenken is een kwestie van willen.

Ooit was ik in Jeruzalem, bezocht Yad Vashem en liep door het kinder-monument, een witte ruimte waar de duizenden Joodse kinderen worden herdacht die in de Holocaust zijn vermoord of getraumatiseerd. In het bijna donker hoor je voortdurend namen en leeftijden. En: er schijnen miljoenen lampjes als sterretjes.

En samen met een groep uit Zuid-Limburg reisde ik naar Polen, naar Auschwitz. Wéér: oog in oog met restanten van zoveel grenzeloze gods-gruwelijkheid door mensen hun medemensen aangedaan. En wéér: namen…. Auschwitz: nooit meer!

Jongeren en ouderen die twijfelen aan de Holocaust als was het fake news: geloof ze niet! De Holocaust moet als een rood stoplicht in het geheugen van mensen zitten. Die geschiedenis van gruwelen van WOII, verbonden met antisemitisme en discriminatie is dichtbij, ligt ook op straat en de stenen roepen: Nooit meer! Hoor die roep, juist nu blinde macht zonder norm, winstbejag en haast dierlijk instinct wereldwijd recht en menselijkheid bedreigen. Het kwaad zit érgens in mensen, we kunnen er niet voor wegkijken.

 Ik ben ’van na de oorlog’ en behoor dus tot de generaties die in 80 jaar vrijheid en vrede zijn groot geworden! Wat een weelde. En ik vraag me af: ben ik me, zijn wij ons, daarvan wel voldoende bewust geweest? We wisten immers niet beter.

Sinds februari 2022 is er weer oorlog op het continent Europa. En het is crisis in de geopolitiek. Die fantastische luxe van vrijheid en vrede is voorbij aan het gaan. Einde aan de naïviteit; negeren van signalen kan niet langer. Onze menselijkheid, onze méde-menselijkheid, onze waarden: ze zijn in het geding.

De Joodse filosoof Herschel zei ooit: mens zijn betekent menselijk zijn, gericht op gemeenschap en saamhorigheid. Dé vraag is: mens waar ben je? En dan is de tweede vraag: Mens, waar is je broer? Mens, waar is je zusje? 

En dus wordt geestelijke weerbaarheid waaraan we samen werken, belangrijker dan ieder een noodpakket op de plank. En dus zijn politieke wijsheid, staats-mens-schap en doordachte keuzes van levensbelang voor de wereld. Dat vraagt inzet van het (geschiedenis)onderwijs en inzet van eenieder van ons om te doen wat we kunnen - en willen - om de tekenen van de tijd te herkennen en te weerstaan.

 Maar: dat is nog niet alles. Want: wat zijn mensen zonder veerkracht, zonder levenslust en menselijke warmte, zelfs, júist onder moeilijke, ja barre omstandigheden? Zeker de Joodse cultuur en levenshouding leveren van die spirit bijzondere voorbeelden, zoals die specifieke humor, de Joodse gein van Max T., weet u nog? En: er werd muziek gemaakt in Auschwitz, er waren dirigenten in Auschwitz.

Begin jaren ‘30 wordt een Jiddische musical uitgebracht, waarin het liefdesliedje Bei mir bist du schön voorkomt. Kort voor WO II maken the Andrewsisters het wereldberoemd: Voor mij ben je mooi….

Een licht en speels lied na mijn woorden over ‘nooit meer Auschwitz’ en willen herdenken om de tekenen van ónze tijd te verstaan? Ja! zeiden we bij de voorbereiding. Juist nu zo’n melodie om de liefde als ultieme uitdrukking van menselijkheid te horen, als teken van verbondenheid en hoop, ondanks alles.

Bei mir bist du schön…..

***************

 Gedicht van Joachim Stegink, door hem voorgedragen tijdens de Auschwitz- en Holocaustherdenking in de Protestantse kerk aan het Tempsplein op 25 januari 2026.

Weten we nog…

 Weten wij nog…

hoe het begon?

Dat je

niet mocht

spelen met…

winkelen bij…

Dat zij

niet meer naar school

elders

een plek om te werken

ongewenst

ramen ingegooid

genoemd

oorzaak van alle problemen

gezien

als storend ongedierte

niet als mens

een op te lossen probleem

gedeporteerd

nooit teruggekomen

ontmenselijkt

afgevoerd als vee

zonder menswaardigheid

vermoord

onmenselijkheid goedgepraat

in dodelijke beeldvorming en gedachten

om te vergeten

geen wij zonder elkaar

burgers

buren

vrienden

kinderen van God

gedenken

om niet te vergeten

  

Weten wij nog…

hoe het begint?

 Dat het wél uitmaakt

hoe wij

over elkaar

denken

praten

op elkaar reageren

elkaar wegzetten

zien

als mens

burger

buur

vriend

voorbij

beeldvorming

gedachten

onverschilligheid

elkaar zien

voor elkaar zijn

mens

kind van God

gedenken

waar het

ten diepste om gaat

goed leven

samen.

Joachim Stegink